Treiteraanpak: voorbeeld van werkend beleid

Dit is een gastcolumn van Dirk

Bij burenconflicten geldt dat de overheid zich meestal neutraal opstelt, omdat ze uitgaan van een burenruzie. Maar soms is er helemaal geen sprake van een ruzie, oftewel tweezijdig conflict, maar van jarenlange terreur vanuit één partij. En dan krijgt de andere partij, die enkel slachtoffer is en moet incasseren, niet of nauwelijks hulp. Zolang de overheid het een burenruzie noemt gaan zij immers uit van het idee dat waar twee partijen strijden, ook beide partijen schuld dragen. Een recent voorbeeld is het Monster van Leersum dat jarenlang zijn destructieve gang kon gaan richting zijn buren. Gelukkig konden de slachtoffers met hulp van een goede advocaat de gemeente en rechter doen inzien dat de buurman wel degelijk de dader was.

Bij narcisten en psychopaten hebben maatregelen als bemiddeling en mediation nauwelijks zin want dit biedt hen juist podia om de boel te traineren, iets wat in vooral het tweede boek van Iris goed uitgelegd wordt. Gelukkig gaan sommige gemeentes deze dynamiek ook inzien.

Het is 2012. Burgemeester van der Laan van Amsterdam krijgt vaker wanhopige brieven van bewoners die langdurig gepest en geïntimideerd worden door hun buren, maar nu is er een gezin dat echt het toppunt van asociaal gedrag laat zien. En van der Laan is het zat: niet weer de buren die de intimidatie en geweld zat zijn stilletjes zien vertrekken, maar de daders aanpakken en desnoods het huis uit zetten. De zogeheten ‘Treiteraanpak’ is geboren. Want niet alleen dit specifieke gezin veroorzaakt ellende in de buurt, maar meer signalen bereiken de burgemeester en ambtenaren over daders die eenzijdig jarenlang hun buren pesten en intimideren. Geen ordinaire burenruzies dus, of zorgelijke types die naast je wonen, maar echte treiterkoppen.

Een paar duizend mensen per jaar hebben in Amsterdam echt forse overlast van hun buren. Enkele tientallen zaken per jaar pakt de gemeente op via de Treiteraanpak. Inmiddels is deze aanpak vast onderdeel van de gemeentelijke veiligheidsafdeling. Dus de gemeente heeft inmiddels flink wat ervaring met en kennis over de daders. Wat bleek: de daders hadden allemaal een bepaald ‘profiel’ qua persoonlijkheid. Als de GGD op huisbezoek bij hen ging, bleek dat er bijna niemand van de daders ‘in zorg’ was. Lees: ze hadden geen duidelijke psychiatrische ziekte of andere aandoening. Maar ze hadden wel allemaal een zeer vervelend karakter. Ze hadden allen ‘antisociale persoonlijkheidstrekken’: weinig geweten, weinig empathie, weinig impulscontrole, geen besef van wat hun gedrag een ander aandoet, altijd een ander de schuld geven (hun buren, de overheid), veel gemanipuleer en gelieg, vaak intimiderend gedrag en soms een neiging tot echt geweld. Karaktertrekken die we allen herkennen en zo herkenbaar door Iris in haar boeken uiteen zijn gezet.

De gedachte achter de treiteraanpak is helder: je pakt de dader aan op zijn gedrag. Alleen het hebben van een vervelend karakter is immers niet strafbaar. Er moet een duidelijk eenzijdig patroon zijn van ‘antisociaal’ gedrag richting de buren: geweld, intimidatie, bedreigingen etc. Niet twee mensen dus met ruzie die over en weer met modder gooien, ook niet overlast hebben van je buren die te hard hun muziek aan hebben staan, ook niet mensen die verward, verloederd of verslaafd zijn en vooral zorg nodig hebben. De aanpak is duidelijk: de gemeente stelt zelf regisseurs aan die samen met de woningcorporatie, de politie, het Openbaar Ministerie en andere organisaties alle meldingen, aangiftes en ander bewijsmateriaal ophalen en verzamelen zodat ze juridische maatregelen kunnen nemen. Geen bemiddeling of mediation, want dat stadium is wel voorbij. De regisseur moet de partners strak bijeen houden, duidelijke afspraken maken en deze ook (laten) nakomen want de daders schieten alle kanten uit. Ze benutten elk contact met instanties om een ander verhaal op te hangen, doen zich anders voor dan ze zijn en spelen professionals tegen elkaar uit.

En misschien wel het belangrijkste onderdeel van de aanpak: bescherm het slachtoffer. Op de site van de gemeente Amsterdam, pagina Treiteraanpak staat een rapport van de GGD die onderzoek deed naar de ervaringen van slachtoffers. De haren rijzen je ten berge. Slachtoffers voelen zich niet alleen onveilig, maar hebben jarenlang lichamelijke en psychische klachten. Hoewel het soms lang duurt voordat een dader gedwongen wordt verhuist of stopt met zijn gedrag, zijn slachtoffers blij dat ze eindelijk serieus genomen worden. Dat hun conflict niet afgedaan wordt als burenruzie die ze zelf maar moeten oplossen. Professionals bieden ook praktische hulp: ze maken een juridisch houdbaar dossier zodat het slachtoffer dit niet zelf hoeft te doen. Ze maken ook een plan om het slachtoffer te beschermen. Bijvoorbeeld door samen te werken met Slachtofferhulp Nederland, door het geven van een bodycam of AWARE-kastje¹, of door de wijkagent extra te laten patrouilleren.

Zaligmakend is de aanpak natuurlijk ook weer niet. Je kan bijvoorbeeld de dader wel het huis uitzetten, maar dan kunnen ze qua gedrag gewoon doorgaan op het nieuwe adres. De oude buren hebben dan eindelijk rust en vrede, maar je zadelt wel de nieuwe buren ergens mee op. De gemeente laat de daders twee jaar lang volgen op het nieuwe adres maar daarna laat ook de gemeente los, terwijl het destructieve karakter van de dader natuurlijk niet verdwijnt. Hoe daarmee om te gaan is nu de vraag voor de gemeente.

Het antwoord op de vraag ‘Kan de overheid iets doen aan antisociaal gedrag, aan narcisme en psychopathie?’ is: ja, dat kan. Uit de flinke berg overlastzaken van de gemeente worden de narcisten en psychopaten als het ware uitgefilterd en apart behandeld. ‘Gewone’ overlastzaken, nog steeds de grote meerderheid van de zaken, behandeld de gemeente op de gewone manier: met bemiddeling, zorg, soms handhaving of anders mediation bijvoorbeeld. Maar de echte harde noten worden anders gekraakt.

Zo’n aanpak zou ook toegepast moeten worden op andere problemen waarmee de samenleving te maken heeft: stalking, kindermishandeling, huiselijk geweld, hoog-conflictscheidingen etc. Ook daar kan je de types met ‘antisociaal gedrag’ eruit filteren en anders (lees: steviger) aanpakken en de slachtoffers beschermen. Alleen al het trainen van professionals in hoe je het herkent en wat je kunt doen helpt al enorm en gelukkig is het Verdwenen Zelf daar ook mee bezig.

Er zijn meer voorbeelden van overheden die toch iets proberen te doen tegen narcisten en psychopaten. In volgende blogs zal ik daar meer over schrijven.

Dirk

—
¹ AWARE: Abused Women’s Active Response Emergency, zie “Je leven in eigen hand“, pp 291-292