De zondebok

Dit is een gastcolumn van Jerome Stoel

Als therapeut gespecialiseerd in het werken met de gevolgen van narcistische mishandeling, kom ik regelmatig mensen tegen die in een disfunctioneel familiesysteem de rol van zondebok (scapegoat) hebben gekregen.

Dit zijn uitdagende en altijd zeer pijnlijke trajecten, omdat de lijdensdruk zo ontzettend hoog is. Deze mensen hebben bijna altijd een vechtersmentaliteit, en stoppen niet om de waarheid aan het licht te krijgen. Het pijnlijke is alleen dat dit een noodzakelijke strategie is om te kunnen overleven in het familiesysteem. Zij lijden onder de druk dat wat er ook mis gaat in de familie, vaak veroorzaakt door een of twee narcistische ouders, zij de schuld krijgen toebedeeld.

Stel je eens voor hoe het is dat diegenen die het dichtst bij je staan, je familie, je bloedlijn, zich als één front tegen je keren, wanneer je ‘uit de pas’ van het systeem loopt. Dit is ook vaak waar het begint, de zondebok heeft geleerd dat wanneer hij of zij zich aanpast, de schuld op zich neemt, er ‘niets’ aan de hand is. Maar vroeg of laat begint dit te knagen en dreigt de zondebok te bezwijken onder de last van schuld die op zijn of haar schouders wordt gelegd. Dit is het moment dat ze opstaan en voor de waarheid gaan uitkomen. Ze gaan zichzelf uitspreken, in de hoop dat iedereen wakker wordt, maar het tegendeel gebeurt. Het hele systeem gaat zich verzetten, omdat de waarheid te confronterend is.

Wat ik steeds weer zie is dat de zondebok door iedereen labiel en gestoord wordt verklaard. Wat gebeurt er? De zondebok zal al dan niet onder dwang hulp moeten zoeken om te ‘genezen’. De roep om erkenning wordt vervolgens door de hulpverlening niet herkend maar weggezet in het hokje ‘waanideeën’, onbehandelbaar of gewoon een lastig persoon met een aanpassingsprobleem. Dit is extra traumatiserend, omdat dus de instanties die hulp moeten bieden, het tegendeel bereiken.

Mensen die hier onder lijden zijn bijna altijd zwaar getraumatiseerd, al dan niet met dissociatieve verschijnselen of verhoogde psychosegevoeligheid.

Zondebokken ontwikkelen hierdoor meestal het vermogen om zonder hulp van buitenaf met zichzelf een helingsproces aan te gaan. Dit is een grote kwaliteit maar ook een kille eenzame weg. Bijna altijd is er maar één mogelijkheid, en dat is breken met de familie. En een nieuwe veilige ‘familie’ vinden in de vorm van een liefdevolle partner of een andere liefdevolle steungroep.

Het mag in de reguliere zorg veel breder gedragen en herkend gaan worden wat de destructieve effecten van narcisme in families zijn.

 

Jerome Stoel zit in het netwerk van het Verdwenen Zelf.

89 gedachten aan “De zondebok”

  1. Kan er een collectieve scapegoat zijn? Meerdere scapegoats die onderling ook weer tegen elkaar zijn uitgespeeld? Zodat er bij wijze van spreken een soort van competitie tussen de scapegoats ontstaat? Dat is tenminste hoe ik het in mijn familie ervaar. Ik realiseer me nog maar sinds kort wat trauma is en dat ik getraumatiseerd ben. Het trauma is dat ik ben afgewezen. Afgekeurd. En er hoeft maar iets te gebeuren of dat gevoel is er weer. Het zijn emotionele flashbacks die me steeds weer wijzen naar dat oude onverwerkte leed. Maar nu ik me dat bewust ben geworden krijg ik daar grip op. En kan ik heden en verleden leren onderscheiden, zodat het verleden mijn toekomst niet meer kan verpesten zeg maar.

  2. Dank je wel Jerome, het is voor het eerst dat ik erkenning lees voor zowel mijn kwaliteit zelf tot heling te komen alsook de kille koude realiteit waarin dit stand is gekomen. Fijn om ergens begrip te vinden.

  3. Ik ben opgevoed door een vader die mij continu in de rol van zondebok duwde en hij leert het nooit af. Tot vandaag belooft hij dat zal veranderen, maar als puntje bij paaltje komt is alles wat misloopt mijn schuld. Zelfs dingen, die hij niet meer weet is volgens hem en mijn moeder automatisch. Dat zal wel onze zoon zijn fout zijn. Het gaat zelfs nog extremer; als zij horen dat ik ruzie had met iemand die ze niet kennen, dan oordelen ze automatisch; “dat is natuurlijk onze zoon zijn fout want hij is altijd de slechterik en mankeert iets en is niet normaal. De andere mensen zijn immers veel toffer en sociaal veel normaler dan onze zoon”. Mijn broer trekt partij voor mijn ouders en het klopt inderdaad dat zondebokken een vechtersmentaliteit hebben om de waarheid boven tafel te krijgen. Maar de rest van de familie wil die waarheid in de doofpot steken en niet zien. Mijn strijd om rechtvaardigheid wordt zelfs door het gerechtssysteem en de politie gestraft en mijn vader die mijn leven kapot gemaakt heeft en van mij psychisch een wrak gemaakt heeft. Ik heb zelf lichte vorm van narcisme gekregen door de mishandelingen van mijn vader. Ik zit zo vol zelfhaat en zelftwijfel dat ik niet ben geworden wie ik ben en niet normaal ontwikkeld ben en lijk geen identiteit te hebben, compleet leeg en bodemloos omdat ik geleerd heb van mijn ouders mezelf te zien als een heel verschrikkelijk ambetant en gestoord persoon dat sociaal niks te bieden heeft en enkel andere ongeluk en onheil breng volgens mijn ouders. Ze vinden me iemand die niet kan praten en met niemand overeenkomt en tegen iedereen ambetant is. Door hen ben ik compleet gek geworden en weet ik niet wie ik ben omdat ik geleerd heb van mijn vader mezelf te verafschuwen. Mijn broer maakt mij uit voor “zeer ziek” en zegt dat alles mijn schuld is en dat onze ouders toch zo perfect zijn. Hij snapt er niks van als hij mij pestte kreeg ik altijd rammel en vernederingen van mijn vader; Als mijn vader aan zelfmoord dacht zei hij dat het mijn schuld is, als mijn ouders met elkaar ruzie maakten, zei mijn vader dit door mij kwam. Mijn vader zei tegen mij als kind meermaals dat hij door mij in de gevangenis gaat komen en ik in het ziekenhuis. Mijn moeder doet nu vandaag spottend en bagatelliserend over wat gebeurd is en noemt het “prul” en ziet mij als een AANSTELLER die gewoon aandacht zoekt, als ik om erkenning vraag; Ze zien me als een ambetanterik, een zagenvent maar begrijpen niet wat ze hebben aangericht en proberen alles weer in mijn schoenen te schuiven. Mijn vader zei onlangs dat het mijn schuld is dat mijn moeder niet kon praten over die mishandelingen. Op de een of andere manier lukt het hen telkens om alles zo te draaien dat ik de schuldige ben. Mijn moeder wordt boos als therapeuten de waarheid zeggen. Maar ik ruzie krijg met een therapeut dan zijn de therapeuten plots wel slimme mensen. Ze draait alles in mijn nadeel en in haar voordeel. Ze verwijten me nu vandaag mijn psychische problemen maar als ik dan antwoord hoe het komt dat ik deze psychische problemen heb, dan krijg ik het verwijt dat ik geen oude koeien uit de gracht mag halen. Als ik mijn trauma’s wil verwerken en de waarheid naar boven wil dan zeggen mijn ouders “Je mag geen oude koeien uit de gracht halen.”

  4. Dit is een hele goede beschrijving van wat er met mij is gebeurd en wat ik ermee gedaan heb. Ik wist niet dat dit bestond. Ik dacht lange tijd dat mijn situatie uniek was en dat het dus vast ook aan mij lag. In een burn-out zo’n vijftien jaar geleden kwam ik bij een psycholoog terecht. Het werd een combinatie van de burn-out klachten en het eindelijk eens delen hoe mijn jeugd en verdere leven eruit zag. Tot het moment dat de man kwam met de opmerking dat hij dacht dat ik een persoonlijkheidsstoornis had. Ik heb de rest van dat spreekuur zitten huilen met lange uithalen. Weer kreeg ik de schuld.

    Ik ben weggegaan bij die psycholoog en ben er zelf weer uitgekomen. Maar mijn leven is verre van ontspannen door een fundamenteel gebrek aan vertrouwen in anderen, dat ook uitstraalt. Mensen voelen die afstand bij mij haarfijn aan. Ik ben daarmee ook veel meer alleen dan de gemiddelde ander.

    Het zou echt heel fijn zijn zijn om hier over te praten met iemand die ervaring heeft met een dergelijke achtergrond. Sinds die diagnose heb ik een enorm wantrouwen ook weer jegens de hulpverlening. Maar misschien dat via deze site iemand me zou kunnen helpen aan een goede therapeut. In Noord Holland. Ik ben benieuwd.

    1. Beste dees, wat ernstig wat je hebt moeten meemaken met je psycholoog. Herkenbaar denk ik voor velen hier, dat je een label krijgt die je alleen maar bevestigd in het idee dat er iets mis met je is in plaats van je verder helpt. Als je hulp wil proberen, je kan eens kijken bij ons op de site onder de knop ‘Vind een coach of therapeut’ (https://verdwenenzelf.org/hoe-kan-ik-je-helpen/).

  5. Precies zo ging het met mij ook, de reguliere ggz probeerde mij een persoonlijkheidsprobleem aan te praten als oorzaak van mijn “inzinking”, dat terwijl ik duidelijk ptss bij mij herken. Later kwam ik terecht bij een hele goede psychologenpraktijk die tevens ook aangeraden word door het Verdwenen Zelf, echter word deze helaas niet vergoed door de verzekering, en doordat ik arbeidsongeschikt ben geworden kan ik de kosten niet betalen en heb de therapie moeten staken. Ik zit met mijn handen in het haar, en kan niet begrijpen dat er alleen zorg word vergoed die mij verder de put in helpt, en die wel goed werkt niet… was er maar een andere mogelijkheid🙏

  6. Wat ontzettend herkenbaar. Ik hoor al 25 jaar dat ik gek ben. Dat er met mij iets mis is. Mijn narcistische vader heeft mij als klein meisje in een rol geduwd. Het lastige, onhandelbare kind. Ik ben inmiddels 36 en krijg dit nog steeds om mijn oren. Het contact met mijn ouders heb ik 3 jaar geleden verbroken. Met mijn broer en zus heb ik nog wel contact. Maar dit is bijna onmogelijk. Zij zien mij zoals mijn vader mij neerzet. Ik word behandeld als “gek”.
    Ik kan het niet meer aan, en realiseer me steeds meer dat als ik echt los wil komen, ook met hen zal moeten breken.

    1. Het is verdrietig en pijnlijk maar het enige wat je kan doen is inderdaad loslaten. Je word anders keer op keer in een rol geduwd die je niet past.
      Mijn moeder vond mij ook altijd lastig. Toen ik volwassen was, en vroeg wat er zoal lastig was, zei zij ‘ je vroeg dan of er nog schone sokken waren ‘. Zo iets kleins, onbeduidends werd al als lastig gezien.
      Ik was juist een heel braaf, aangepast kind. Maar zij moesten iets van onvrede of strijd op mij projecteren. Die niet kloppende relatiepatronen, familiedynamiek, dat kan je niet in je uppie veranderen.

      1. Ik lees je reactie nu pas…
        Ik denk dat ik eigenlijk ook een heel braaf kind was. Vanaf mijn 16e altijd alles zelf geregeld. Ik werkte, deed een opleiding, ronde 2 studies af. Heb het wat dat betreft altijd heel goed gered. Alleen vermoed ik dat ik tijdens mijn puberteid in opstand kwam en me ging verzetten tegen de rol die mij was toebedeeld. En zo werd mijn vaders verhaal waarheid: “het lastige opstandige kind”
        Mijn vader zei altijd: ik heb me regelmatig afgevraagd: waar is het bij dit kind mis gegaan… dat ging dan over mij.

  7. Beste Bart,

    Ik hoop dat je op een dag leert inzien dat je wel liefde te geven en te delen hebt. Liefde aan een dier of mens, een gemeenschap of iets anders dat maakt niet uit. Het gaat juist om die liefde, die tot expressie wil komen. Dat je uitvindt dat elk gesprek en elke discussie die je met een narcist hebt, je nooit ergens gaat brengen in wat jij nodig hebt. Dat je mag leren alsnog uit te vinden wat jij nodig hebt en daar zorg voor te dragen. Iets wat je ouders je hadden moeten helpen leren te ontdekken, maar je helaas niet is gegeven in je jeugd. Ik ben zelf een kind met een narcistische ouder en groot geworden in een hele vreemde gezinsdynamiek en ik begrijp hoe diep de ‘inprenting’ van deze gezinsleden in een jong kind kunnen vastgrijpen. De discussie met jezelf is dan ook meteen eigenlijk de enige die er daadwerkelijk toe doet. Niet omdat je iets verkeerd hebt gedaan, maar omdat daar de sleutel ligt die je zelf kan helpen bevrijden, niet alleen fysiek, maar juist ook mentaal en emotioneel. Wat mij altijd heeft geholpen is denken: ‘Don’t argue with a fool.’ En ook; een dwaas moet je al helemaal niet proberen te begrijpen, want een kenmerk van een dwaas is… precies… die valt niet te begrijpen. Het kan een hoop rust geven in je hoofd. Sterkte.

  8. Jerome Stoel dit is mijn verhaal! Op mijn lijf geschreven!
    Wat mij op slag blijer maakt zijn deze woorden: “Zondebokken ontwikkelen hierdoor meestal het vermogen om zonder hulp van buitenaf met zichzelf een helingsproces aan te gaan. Dit is een grote kwaliteit maar ook een kille eenzame weg.”
    Toen ik nergens hulp vond [vanaf 2010] dacht ik: moet ik dan in een hoekje gaan liggen wachten? Nee dus. Ik kreeg in 2012 twee boeken van Ingeborg Bosch in handen waarin zij de therapie PRI uiteenzet. Hiermee kon ik de immense angsten uit het verleden tot rust brengen. Psychisch levensreddend voor mij! Maar de hulpverlening en omstanders vonden dat ik mezelf niet kon helpen! Heel vreemd, niemand kon me helpen en wat ik voor mezelf deed kon me evenmin helpen, volgens hen. Ik zie vaak dat mensen maar wat napraten wat heden in de mode is zonder er zelf over na te denken.

    Jerome: “Bijna altijd is er maar één mogelijkheid, en dat is breken met de familie.”
    Dat is twaalf jaar geleden definitief gebeurd.

    Jerome: “En een nieuwe veilige ‘familie’ vinden in de vorm van een liefdevolle partner of een andere liefdevolle steungroep.”
    Zonet in het eerste boek van Iris gelezen dat dit mensen moeten zijn die niet meespeelden in het verleden. Nieuwe mensen. Hier maakte ik een fout: ik zocht mensen die wel meespeelden in mijn verleden in de hoop dat zij nu ook inzagen dat ik echt een verkeerde moeder heb. Of ik vond getraumatiseerden die niets aan zichzelf wilden doen, maar wel aan anderen… En zelfs al zien mijn oude vrienden inmiddels wel in dat mijn moeder echt slechte dingen heeft gedaan ten opzichte van mij, een vriend[in] kunnen ze niet zijn omdat ze hun eigen falen niet onder ogen willen zien. Zij waren erbij en konden/wilden niets doen. Daarvoor schamen ze zich nu ze weten hoeveel erger het is geworden.

    Ik denk dat ik de kwaliteit van zelfhulp succesvol heb toegepast. Dat maakt mij ook behoorlijk autonoom. Voor deze lange eenzame weg wil ik respect. Ik ben ver gekomen. Sinds juni dit jaar kwam ik op deze website en plonsde in het warme water van erkenning, bevestiging. Heden lees ik de boeken van Iris die overal een punt op mijn i zet. Diepe erkenning en bevestiging geven! Ik voel de helende werking hiervan van binnenuit. En dan heeft Debby deze blog uit 2020 opgedoken. De zondebok. Een schot in de roos.

    Ook al is een therapeut het beste om te hebben, als die er niet is, dan is die er niet en dan zal ik mezelf MOETEN helpen wil ik niet als een zielig hoopje mens weggevoerd worden naar een of andere instelling. Mijn geloof lag ook helemaal overhoop, maar is weer hersteld vanaf 2018.
    Nu ben ik bezig contact te leggen met een pastoraal werkster uit dit netwerk. Ik bid God dat zij mij beter mag aanvoelen want ik heb een lange weg van meer dan tien jaar zelfhulp achter de rug. Ik ben een doorgewinterde zelfhelper geworden met een doorleeft reëel geloof in God door omstandigheden daartoe gedwongen! En ik ben nog steeds bezig. Iris’ boek brengt me in contact met mijn ZELF, al dan mijzelf, ze laat me zien hoe dat VOELT om in het ZELF te zitten. Dat voelen is voor mij heel belangrijk omdat ik het dan begrijp – en hoe veel ik heb gedissocieerd – wat door verkeerde religie [kerk] is versterkt, net als in de spirituele, esoterische kringen gebeurd.

    Jerome schrijft: “Het mag in de reguliere zorg veel breder gedragen en herkend gaan worden wat de destructieve effecten van narcisme in families zijn.” Ik voeg toe: en de positieve effecten en dat is op je eentje vastbijten in de waarheid. Ik heb mezelf altijd een sterk slachtoffer gevoeld. Ik ben niet zielig.

    Ik heb ontdekt dat zowel in werk als relatie en vriendschap ik niet gelukkig mag zijn van moeder… geen volwaardig mens mag zijn, ik moest een offer zijn, zei moeder letterlijk toen ik nog maar een jong meisje was.
    Zó simpel is de waarheid, bijna dom: het mag niet van moeder. Ik moet een offer zijn, ik moet lijden! Zó waar dat dit een leugen is! Dit inzicht werkt als een ontsluiering omdat het wél mag van God en mijzelf. Ik mag wel gelukkig zijn! Ik ben geen zondebok, geen offer. Jezus was de enige zondeloze Zondebok die de fouten en zonden van heel de mensheid kon wegdragen. Ik kan dat niet. Niemand kan dat. Wie een kind tot zondebok maakt mag met een molensteen aan zijn nek zinken in de zee. Volgens God zelf. Ik vind het best. Alle mensen komen er, maar dit soort misdadigers doen er [stukken] langer over.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.