Een vertrouwde geur. Een rustige stem. Een kop thee in je handen. Die momenten zijn er misschien wel, maar wie lang heeft geleefd onder dwingende controle, heeft een zenuwstelsel dat continu op scherp staat. Het scant de omgeving op gevaar, ook als er geen gevaar is. Kleine signalen van veiligheid worden niet meer opgemerkt, omdat het lichaam geen andere stand meer kent.
Wat zijn cues of safety?
Cues of safety zijn precies die kleine signalen die het zenuwstelsel laten registreren: het is nu even veilig. Een voorspelbare routine. Een vriendelijk gezicht. Stilte zonder dreiging. Ze lossen trauma niet op in zichzelf, maar ze zijn een wezenlijk onderdeel van herstel. Ontdekken wat jou helpt om je veilig te voelen is niet altijd eenvoudig, zeker als je het nooit gekend hebt. Professionele begeleiding kan daarbij een belangrijke rol spelen.
Dit inzicht komt uit de polyvagaaltheorie van Stephen Porges, verder uitgewerkt door Deb Dana in haar toegankelijke boeken over zenuwstelselregulatie.*) Wat zij beschrijven herkennen wij in het herstelproces van duizenden slachtoffers: veiligheid is geen luxe. Het is de basis waarop herstel kan beginnen.
Het verhaal van Hannah
Hannah groeide op in een gezin waar spanning de normaalste zaak van de wereld leek. Haar moeder was onvoorspelbaar, haar vader afwezig. Als kind leerde ze zichzelf klein te maken, altijd alert te zijn, omdat ze nooit wist wat er zou komen. Die alertheid bleef, ook lang nadat ze het huis uit was en haar ouders nauwelijks meer zag.
“Ik was er jarenlang in getraind dat ik me gewoon moest aanpassen, altijd moest doorgaan en op mijn hoede moest zijn. In de begeleiding leerde ik voor het eerst bewust op te merken wat mij even deed ontspannen. Een wandeling. Mijn hond. De zon die door de bomen kwam. Zo klein. Maar het was de eerste keer in jaren dat mijn lichaam iets anders voelde dan alertheid.”
Voor Hannah was het lezen van de boeken van Iris Koops een eerste stap in het begrijpen van wat er met haar was gebeurd. “Ik las en dacht: dit ben ik. Eindelijk had ik woorden voor wat ik altijd had gevoeld maar niet kon benoemen. Dat gaf rust, ook in mijn lichaam. Alsof er iets mocht zakken.”
Haar therapeut hielp haar vervolgens om die kleine momenten van veiligheid bewust te gaan herkennen en opzoeken. Haar therapeut legde uit hoe dat werkt. Een zenuwstelsel is er om te overleven, en dat is precies wat het voor Hannah had gedaan. Jarenlang, in een omgeving waar onveiligheid de norm was. Het probleem was niet dat haar zenuwstelsel niet meer wist hoe het kon terugschakelen naar de stand rust. Het was vastgelopen in de scherpste stand die ooit noodzakelijk was, maar nu niet meer diende. In de begeleiding leerde Hannah haar zenuwstelsel kleine signalen van veiligheid aan te bieden, zodat het langzaam kon leren: “dit is anders. Dit is nu”. De boeken van Deb Dana gaven haar concrete handvatten om dit verder te verankeren.
Het verhaal van Sander
Sander verliet drie jaar geleden een relatie van acht jaar. Wat van buiten op een redelijk normale relatie leek, was van binnenuit een sluipend proces van isolatie, controle en ondermijning geweest. Hij was een schim van zichzelf geworden.
“Het eerste boek van Iris Koops las ik in twee dagen. Ik kon niet stoppen. Het was alsof iemand precies beschreef wat ik had meegemaakt, inclusief de verwarring die ik al die jaren had gevoeld. Dat gevoel van eindelijk begrepen worden was voor mij een cue of safety op zich. Het klinkt misschien raar, maar ik had het boek maanden op mijn nachtkastje liggen. Als ik wakker schrok uit een nachtmerrie dan kalmeerde ik door het te zien liggen en er weer een stukje in te lezen. De bevestiging ‘ik ben niet alleen met mijn ervaring en mijn symptomen, er zijn meer mensen die dit hebben meegemaakt en die eruit komen”.
Voor Sander kwamen de kleine signalen van veiligheid aanvankelijk van dingen. Muziek. Een vaste ochtendroutine. De stilte in zijn eigen huis: stilte zonder spanning. “Ik had zo lang geleefd in een omgeving waar ik niet wist wat er zou komen. Die voorspelbaarheid, hoe simpel ook, voelde als een geschenk.”
Het gaf hem de kracht om over zijn relatie te gaan vertellen. Een vage kennis die een vergelijkbare destructieve relatie bleek te hebben gehad, werd zo een goede vriend. “Hij was zo rustig, zo eerlijk, er zat geen addertje onder het gras. Er was veel herkenning, we hielpen elkaar verder. Langzaam leerde ik: niet iedereen is een bedreiging. Er zijn mensen bij wie het veilig is.”
Veiligheid is de basis van herstel
Onderzoek wat jou helpt om je veilig en verbonden te voelen. Dat is voor iedereen anders. Voor de een is het beweging, voor de ander muziek, natuur of een vertrouwd persoon. Er is geen vaste formule, alleen jouw formule.
In ons werk met duizenden slachtoffers zien we hoe wezenlijk dit onderdeel van herstel is. Iris Koops besteedt in haar boeken uitgebreid aandacht aan wat herstel vraagt na dwingende controle, ook aan het leren herkennen van wat jou veiligheid geeft. Persoonlijke begeleiding via ons netwerk van gespecialiseerde therapeuten kan daarbij een volgende stap zijn.
Je hoeft dit pad niet alleen te lopen.
*) Boeken van Deb Dana:
- Verankerd in veiligheid
- Het nervus vagus-werkboek
- Glinsteringen dagboek
Bedankt Denise Hagmeijer voor het maken van deze illustratie.